Asgari Ücret ve 2021 Yılı Asgari Ücretine İlişkin Bir Değerlendirme

Giriş

Asgari Ücret Tespit Komisyonu’nun son toplantısı yapıldı . Toplantının ardından yapılan açıklama ile beraber 2021 yılı asgari ücreti de belli oldu. Buna göre 2021 yılı için net asgari ücret 2825 lira 90 kuruş, brüt asgari ücret ise 3577 lira 50 kuruştur. Bu yazıda ilk başta asgari ücrete ilişkin temel iktisadi ve hukuki bilgiler verilecektir. Daha sonra 2020 ve 2021 yıllarındaki net asgari ücretlerin çeşitli veriler bakımından karşılaştırması yapılacaktır. Ayrıca son kısımda asgari ücretle ilgili çeşitli konulara da değinilecektir.

Asgari Ücret Nedir?

Hepimizin bildiği gibi ücret, bir kimseye bir iş karşılığında ödenen tutardır. Asgari ücrete ilişkin detaylara girmeden önce, brüt ücret – net ücret ayrımından bahsetmek faydalı olacaktır. Bir çalışanın vergiler ve kesintiler yapılmadan önceki ücreti brüt ücret olarak ifade edilmektedir. Vergi ve sigorta kesintilerinden sonra kendisine ödenen ücreti ise net ücret olarak ifade edilmektedir.

Asgari ücret ise, bir ülkede çalışan işçilere hukuken ödenebilecek en düşük ücret miktarını ifade etmektedir. Asgari ücretin belirlenmesinde genel olarak, ülkenin ve çalışanların ekonomik ve sosyal durumları esas alınır. Biraz daha teknik bir şekilde ifade edecek olursak asgari ücret, işçilere normal bir çalışma günü karşılığı ödenen ve işçinin beslenme, barınma, giyim, sağlık, ulaşım ve kültür gibi zorunlu ihtiyaçlarını günün fiyatları üzerinden asgari düzeyde karşılamaya yetecek ücrettir.

Asgari Ücrete İlişkin Temel Hukuki Düzenlemeler

4857 sayılı İş Kanunu’nun 39. maddesine göre iş sözleşmesi ile çalışan ve İş Kanunu’nun kapsamında olan veya olmayan her türlü işçinin ekonomik ve sosyal durumlarının düzenlenmesi için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca1 Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığı ile ücretlerin asgari sınırları en geç iki yılda bir belirlenir. Ayrıca, Komisyon kararları kesindir ve kararlar Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girer. Asgari ücrete ve komisyona ilişkin diğer detaylar Asgari Ücret Yönetmeliği’nde2 düzenlenmiştir.

Asgari Ücret Tespit Komisyonu’nda genel olarak 3 tarafın yer aldığını söyleyebiliriz. Bunlar Devlet, işçi kuruluşu temsilcileri ve işveren kuruluşu temsilcileridir. Komisyon başkanı Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından tespit edilmektedir. Yönetmeliğe göre, komisyondaki görüşmeler ve komisyonun çalışmaları gizlidir. Ancak görüşmede alınan kararlar komisyon başkanı tarafından kamuoyuna duyurulur. Ayrıca Kanunda da belirtildiği üzere, komisyon kararları Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girer.

Özetle çalıştığı işkolu ne olursa olsun bir işçiye asgari ücretten daha düşük bir ücret ödenemez. İşçilere yapılan ek ödemeler, sosyal yardımlar vb. sebebiyle asgari ücretten kesinti yapılması da mümkün değildir. Kanunun düzenlemesi emredici hüküm niteliğinde olduğu için iş sözleşmelerinde asgari ücretten daha düşük bir ücret kararlaştırılamaz. Ayrıca, işçiye asgari ücretten daha az ücret ödendiğinin tespit edilmesi halinde de İş Kanunu’nun 102. maddesine göre işverene idari para cezası verilir. Son olarak da, linyit ve taşkömürü çıkarılan maden işyerlerinde yer altında çalışan işçiler için asgari ücretin iki kat olarak uygulandığını da belirtelim.

2020 ve 2021 Yılları (Net) Asgari Ücretlerinin Karşılaştırması

Yukarıda da belirtildiği gibi 2021 yılı için belirlenen net asgari ücret 2825 lira 90 kuruştur. Yukarıda belirttiğimiz gibi 2020 yılı için net asgari ücret ise, 2324 lira 71 kuruştu. Yani 501 lira 19 kuruşluk bir zam yapılmıştır. Peki biz yapılan bu zammın çalışanların ve onların ailelerinin hayatına etkisini nasıl inceleyebiliriz? Burada en doğru yol, çeşitli veriler bakımından 2020 ve 2021 yıllarındaki net asgari ücretlerin kıyaslanması olacaktır. Bu kısımda kıyaslama yapılırken yoksulluk sınırı, açlık sınırı, enflasyon, asgari ücretlerin döviz kuru ve altın bakımından değeri olmak üzere 5 farklı faktördeki veriler esas alınacaktır.

Ancak şunu önemle belirtmeliyim ki bu faktörlere ilişkin 2021 yılı verileri henüz mevcut olmadığı için 2020 yılının ilk ve son aylarını esas alarak kıyaslama yapılacağım. Buradaki amacım bugün tespit edilen 2021 yılındaki net asgari ücretin, bugünkü durumunu tespit edebilmektir. Ayrıca yılın son aylarındaki verilerle 2021 yılının ilk ayındaki veriler arasında ciddi bir fark olmayacağını da söyleyebiliriz. Son olarak, bu bölümde karşılaştırma yaparken siz değerli okuyucularımızı sayılar arasında boğmamak için bazı verilerdeki kuruşları ve kesirli değerleri tam sayıya yuvarlayarak yazacağım.

1) Açlık Sınırı

Açlık sınırı dört kişilik bir ailenin sağlıklı, dengeli ve yeterli beslenebilmesi için yapması gereken aylık gıda harcaması tutarının olabileceği en düşük miktarı ifade etmektedir. Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu’na (Türk-İş) göre 2020 yılının ocak ayında açlık sınırı 2219 TL, yıl sonunda ise 3145 TL’dir. Görüldüğü üzere açlık sınırında 926 TL’lik bir artış söz konusudur ki bu da oransal olarak %40’dan bile fazla bir artış olduğu anlamına gelmektedir. Ancak net asgari ücrette yapılan 501 TL’lik zam ise oransal olarak yaklaşık %22’lik bir artışı ifade etmektedir. Ayrıca burada dikkat edilmesi gereken bir diğer husus da yıl sonundaki açlık sınırının, hem 2020 yılı hem de 2021 yılındaki net asgari ücretten fazla olmasıdır.

2) Yoksulluk Sınırı

Yoksulluk sınırı, dört kişilik bir ailenin sağlıklı, dengeli ve yeterli beslenebilmesi için yapması gereken aylık gıda harcamasının yanında giyim, konut (kira ve faturalar), ulaşım, eğitim, sağlık ve benzeri ihtiyaçlar için yapılması zorunlu diğer aylık harcamalarının toplam tutarını ifade etmektedir. Türk-İş’e göre yoksulluk sınırı 2020 yılının ilk ayında 7229 TL, kasım ayında ise 8197 TL’dir. Görüldüğü üzere yoksulluk sınırında 968 TL’lik bir artış vardır. Oransal olarak yoksulluk sınırındaki artış, asgari ücretteki artıştan az olsa bile burada asgari ücret ile yoksulluk sınırı arasındaki farka da dikkat çekmek gerekir: Yılbaşındaki yoksulluk sınırı ile 2020 yılı net asgari ücreti arasındaki fark 4905 TL iken yıl sonundaki yoksulluk sınırı ile 2021 net asgari ücreti arasındaki fark 5372 TL’dir. Özetle asgari ücret ile yoksulluk sınırı arasındaki makas daha da artmıştır.

3)Enflasyon

TCMB’nin internet sitesinde yapılan tanıma göre “enflasyon, bir ekonomideki mal ve hizmetlerin fiyatlarında gözlenen sürekli ve genel kapsamlı artışı ifade eder.” Enflasyon verileri her ayın üçüncü günü Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanmaktadır. (Yazıda enflasyon oranı olarak yazdığım veriler Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) oranlarıdır.) TÜİK’e göre 2020 yılının ocak ayında enflasyon %12,15 , aralık ayında ise %14,03’tür. Bazı ekonomistler tarafından TÜİK’in açıkladığı oranların güvenilirliğinin sene içinde tartışıldığını da burada hatırlatmak gerekir. Her ne kadar TÜİK’in verilerine göre, açlık sınırı ve yoksulluk sınırındaki artışların epey altında bir enflasyon artışı gözükse de bu yazıda gerçek enflasyon oranına ilişkin tartışmalar irdelenmeyecek ve TÜİK verileri -resmi veri oldukları için- esas alınacaktır. Özetleyecek olursak net asgari ücretteki yaklaşık %22’lik artış oranının, %14,03 oranındaki enflasyonun -oransal olarak- üzerinde olduğu görülmektedir.

4) Asgari Ücretin Döviz Kuru Bakımından Karşılaştırılması

Kişi başına düşen milli gelir sıralamasında, dolar cinsinden kişi başına düşen milli gelirler esas alındığı için asgari ücretlerin dolar bazındaki değerini de incelememiz gerekir. Burada yazıyı uzatmamak için Euro bakımından bir inceleme yapmayacağım, sadece 2020 ve 2021 yılları net asgari ücretlerinin dolar kuru açısından durumunu inceleyeceğim.

2020 başında dolar 5,95 TL idi, buna göre 2020 yılı net asgari ücreti yılbaşındayken yaklaşık 390 dolara karşılık geliyordu. Yukarıda da izah edildiği üzere 2021 yılı verilerini bilmediğimiz için burada yılbaşındaki ve yıl sonundaki verileri kıyasladık, yoksa bu sene dolar zirve noktasındayken (8,56 TL) net asgari ücret 272 dolara kadar düşüyor. Bugünün kuruna bakacak olursak, 1 $ = 7,45 TL ve bu kuru esas alırsak 2021 yılı net asgari ücreti şu an için 312 dolara karşılık gelmektedir. Yani dolar kuru bakımından net asgari ücrette yaklaşık 80 dolarlık bir azalma vardır ve bu da oransal olarak yaklaşık %20’lik bir azalmaya karşılık gelmektedir.

5) Asgari Ücretin Altın Bakımından Karşılaştırılması

Altın vb. değerli madenler ile döviz kurları bakımından yapılan karşılaştırmalar asgari ücretlinin gerçek alım gücünü gösteren önemli bir faktör olarak kabul edilebilir. Elbette alım gücü bakımından yapılan inceleme diğer kıymetli madenler ve birçok emtia türü bakımından da yapılabilir. Ancak ben yazıyı daha da uzatmamak için asgari ücretleri karşılaştırmayı bu alt başlık ile noktalamak istiyorum. Burada da sadece gram altın bakımından bir inceleme yapacağım.

1 Ocak 2020 tarihinde gram altının değeri 290,65 TL olarak görünmektedir, 2020 yılı net asgari ücreti bu miktar üzerinden yaklaşık 8 gram altına karşılık gelmektedir. Gram altının bugünkü değeri ise 450 TL’dir. Bu sebeple 2021 yılı net asgari ücreti, bugün için yaklaşık 6,3 gram altına karşılık gelmektedir. (Bugünkü değeri üzerinden 8 gram altına karşılık gelecek asgari ücret tutarının da 3600 TL olduğu söylenebilir.) Özetle gram altın bakımından asgari ücretin yaklaşık %22 oranında değer kaybettiği görülmektedir.

Türkiye’de Ne Kadar Asgari Ücretli Var?

Türkiye’de çalışanların ne kadarının asgari ücretli olduğuna ilişkin en son yapılan resmi açıklama 2014 yılına ait ve 2014 yılında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın verilerine göre toplam kayıtlı işçi sayısının % 40,45’inin asgari ücret üzerinden çalıştığı görülmektedir.3 Bakanlığın 2014’ten bu yana resmi bir açıklaması olmamakla birlikte, DİSK Araştırma Merkezi’nin 2019’da yayımladığı rapor bu konuda önemli veriler içermektedir. Bu rapora göre Türkiye’de, yaklaşık 10 milyon kişi asgari ücret düzeyinde (veya ona yakın bir düzeyde) çalışıyor.

TÜİK’in yayımladığı güncel verilere göre ise Türkiye’de istihdam edilenlerin sayısı yaklaşık 27,7 milyon kişi. Yani Türkiye’de çalışan nüfusun üçte birinden daha fazlasının asgari ücretli olarak çalıştığını görmekteyiz 4 Ancak Anadolu Ajansı’nın 28.12.2020 tarihli bir haberinde ise 7 milyon kişinin asgari ücretle çalıştığı belirtilmiştir. Fakat bu haberde herhangi bir kaynak gösterilmemiştir. Anadolu Ajansı’nın verisini esas alacak olursak Türkiye’de çalışanların dörtte birinin asgari ücretli olduğunu söyleyebiliriz.5 Ancak hangi oran esas alınırsa alınsın, asgari ücretli sayısının tüm kayıtlı çalışanlar arasında ciddi bir oranda olduğu açıktır.

Asgari Ücretin İşverene Maliyeti

Yukarıda, 2020 ve 2021 yıllarındaki net asgari ücreti bazı faktörler bakımından karşılaştırdık. Ancak, asgari ücretin bir diğer önemli boyutu ise işverene olan maliyetidir. Bu konuya değinmeden önce, 2020 ve 2021 yıllarındaki brüt asgari ücret tutarlarını belirtmek gerekir: Bu oran 2021 yılı için 3577 lira 50 kuruş, 2020 yılı için ise 2943 liradır.

Asgari ücretin işverene maliyetine kısaca bakalım: Brüt asgari ücretin üzerine SGK işveren primi ve işsizlik sigortası işveren primi kalemlerinin de eklendiği görülmektedir. 2020 yılı için bir asgari ücretlinin işverene maliyeti 3458 lira 3 kuruşken, 2021 yılı için bir asgari ücretlinin işverene maliyeti ise 4203 lira 56 kuruştur. Özetle bir asgari ücretli işçinin, işverene maliyeti de net asgari ücretteki gibi yaklaşık %22 oranında artmıştır.

Dipnotlar

  1. “Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı”nın güncel ismi “Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı”dır. Bkz: https://ailevecalisma.gov.tr/
  2. Yönetmeliğin tam metni için bkz: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5454&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
  3. https://tr.euronews.com/2020/12/07/turkiye-de-iscilerin-ne-kadari-asgari-ucretle-calisiyor-sendikalar-2020-tespit-komisyonu
  4. https://www.dogrulukpayi.com/bulten/turkiye-de-asgari-ucret
  5. https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/yeni-asgari-ucretin-detaylari-belli-oldu/2090949#:~:text=2021’de%20br%C3%BCt%203%20bin,203%20lira%2056%20kuru%C5%9F%20olacak.

Hüseyin Turgut

Entegreol.net Editör Birimi Sorumlusu, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Anadolu Üniversitesi İktisat Fakültesi

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir